Palalim nang Palalim ang Gabi

Wala akong kaamor-amor sa aso. Aso kasi ang kauna-unahang nag-iwan ng peklat sa aking balat. Pauwi ako noon mula sa eskuwela, pakandi-kandirit habang ikinakaway sa hangin ang kauna-unahang drawing ko na naka-100 at may mahabang-mahabang tsek ng titser. Halos matuyo ang gilagid ko sa pagngiti, sabik na sabik makauwi para maipagmalaki ang aking drawing.

Dahil sa tuwa, halos hindi ko namalayang nasa tapat na pala ako ng bahay ni Apong Goyang, limang lote mula sa amin. Kinatatakutan ang bahay na iyon, may lumalabas daw kasing amat[1] lalo na kapag oras ng orasyon. May aninong puti raw na pabalik-balik na lumulutang sa tapat ng bintana habang umaalulong ang aso ni Apong Goyang na si Kikintod. Kaya kapag dumadaan ako roon, sa kabilang gilid lagi ako ng kalsada naglalakad. Halos magkandabali ang leeg o magkandatisod sa paglingon palayo sa bahay ng matanda.

Pero noong hapong iyon, parang nawala ang kaduwarkugan[2] ko; halos maglaway ako sa kulumpon ng mga butil ng pulang-pulang Patak-dugo sa magkabilang gilid ng tarangkahan nila Apong Goyang. Gustong-gusto kong sinisipsip ang Patak-dugo lalo na kapag nagsasanib na sa dila ang tamis ng nektar at pakla ng dagta; nakakatanggal ng pagod at uhaw.

Bago ko pa man maibulsa ang dinakot kong mga butil, may kumaluskos at umangil mula sa balumbon ng mga sanga at dahon sa harapan ko. Sa takot, saglit akong napatda pero agad ding kumaripas. Nakakailang hakbang pa lamang ako nang maramdaman kong parang may humambalos sa akin. Dinamba pala ako ni Kikintod, kapapanganak at kaaway ang halos buong mundo. Wakwak ang shorts kong khaki na dalawang beses ko pa lamang naisusuot at parang riles ng tren ang kalahig ng mga kuko ni Kikintod sa aking hita.

Naaaninag pa hangga ngayon ang bakas ng mga pangil ni Kikintod sa kaliwang pisngi ng aking puwet.

Mula noon, isinumpa ko ang mga aso, gaano man kakyut, gaano man kamapagmahal. Hanggang dumating si Kero sa buhay naming mag-anak. Walang kaabog-abog. Ikatlong araw ng bakasyon noon, nagising na lamang ako isang umaga na may sinisinghalan si Doraemon sa sulok ng bakod. Naisip ko na baka nakakita na naman ng daga. Pero parang nag-aalangan siyang sumagpang. Habang ngumingiyaw, itinataas-baba niya ang kaliwang paa sa harap na parang ihinahanda ang bigwas ng kanyang kanan. Mayamaya, may iba pang pusang dumating.

“Grabe naman Tay, tumawag pa ng reinforcement,” sabi ng bunso kong anak na si Azul. Mukhang panawagan nga ang mga ngiyaw ni Doraemon. Hindi kasi nagtagal, langkay-langkay na nagsulputan ang lahat na yata ng pusakal o pusangkalye sa buong Tandang Sora – may sumuot sa ilalim ng gate, may nag-akrobat sa pader, at may bigla na lamang iniluwa ng lupa at ihinulog ng ulap. Naisip ko noon: Saang lupalop kaya namin itututok ang aming mga ilong kapag umebak ang sangkaterbang pusang ito?

Dali-dali kong dinampot at isinalpak sa gripo ang hose at pinusit-sitan ang mga katropa ni Doraemon. Para silang binomberong mga demonstrador, nagkanya-kanyang likwad at kubli.

Kung gaano sila kabilis sumulpot, ganoon din sila kabilis nawala. Samantala, nakaastang palaban pa rin si Doraemon, handang ipaglaban ang kanyang teritoryo hanggang wakas. Itinutok ko sa kanya ang hose; naningkit ang mga mata niya. Bahagya niyang binali ang kanyang mga paa sa likod at ikinurba ang kanyang gulugod. Umakmang tatalilis. Kabisado na kasi niya ang mangyayari; madalas ko siyang tutukan ng hose lalo na kapag naiinip ako. Bago pa siya makasikad para umeskapo, niratrat ko siya ng pinong pusitsit ng tubig. Sumukot siya at bahag-buntot na kumaripas, sunod-sunod ang kanyang pagbahing. Tinigilan ko lamang siya pagkatapos niyang makaisang ikot sa buong bakuran at tuluyan na siyang nakapuslit sa aking kalupitan. Tiyak gabi na ulit siya babalik.

Kumakawag-kawag naman ang buntot ng tuta sa sulok ng bakod, sa tabi ng katatanim na bugambilya. Parang nagpapasalamat sa kanyang kaligtasan mula sa tiyak na kamatayan. Kasingliit lamang siya ng sapatos ko. Malago ang kanyang balahibo, maamo ang mga mata, at di-hamak na kaibig-ibig kaysa mga karaniwang askal na madalas humablot sa plastik ng basurang isinasabit ko sa bakod.

Gising na rin noon si Luntian, ate ni Azul. “Tay, saan po galing?” tanong niya. Hindi pa ako nakakasagot nilapitan na niya ang tuta, kinarga ito at hinimas-himas. “Paliguan natin Ate,” sabi ni Azul na agad namang kumuha ng planggana at tinanggal sa gripo ang kabilang dulo ng hawak kong hose. Habang nagpa-flash sa utak ko ang itsura ni Kikintod at ang halos isang linggo ko ring hindi pagpasok dahil sa bagsik ng kanyang pangil, binibinyagan naman nina Azul at Luntian ang tuta.

“Mula ngayon tatawagin kang Kero!” Paborito nilang magkapatid ang anime na Keroberos at sa pagbili ng mga kard na Keroberos halos nauuwi ang kanilang mga baon. “Savior ka namin laban sa mga daga!” At tuwang-tuwa silang inilublob sa isang plangganang tubig ang binibinyagan

Pagkatapos ng rituwal, tuloy-tuloy na nilang pinaliguan ang tagapagligtas. Halos maubos ang kabibili kong kalahating litrong anti-dandruff shampoo na may isang oras yata nilang ipinampabula sa balahibo ni Kero. Tumigil lamang sila nang mangaligkig na sa ginaw ang gasuntok na katawan ng tuta. Kasunod noon, may isang oras yatang umatungal ang hair blower, na sinundan ng isang kawanggawang pang-aso: ginamit nila kay Kero ang hair brush na iniregalo sa akin ng bhuddist kong kaibigan noong nag-aral ako ng Human Rights sa Holland.

Sa halip na magalit, napakamot-ulo na lamang ako at nakisaya. “Ipaglaban ang karapatan ng sangkatutaan!” sigaw ni Luntian habang itinataas ang isang paa ni Kero sa harap. Kinuha naman ni Azul ang kabilang paa at agad ding itinaas. “Iboto para konsehal ng mga aso sa Tandang Sora!”

Hindi nagtagal, tumulong na rin ang nanay nila sa paglalagay ng kung anu-anong borloloy kay Kero. Ipinony ang buhok sa tuktok ng ulo, nilagyan ng ribbon sa buntot, sinuutan ng shades, minanikyuran, nilipstikan ang ilong, at dinamitan ng sandong inagaw sa isang teddy bear ni Azul.

Mabuti naman at may mapagkakalitungan na sila sa bahay. At saka naisip ko rin na hindi naman yata tamang pagkaitan ng pagkakataong magkaroon ng alagang aso ang anak dahil lamang kinagat ng aso ang ama.

Nakihimas na rin ako. Parang bulak ang balahibo ni Kero. Sinarili ko na lamang, pero noong mga sandaling iyon, tuluyan na akong nagpaalam sa aking peklat at nagluwag ang aking dibdib. Pakiramdam ko lumaya ako at naibsan ng isang mabigat na bagahe ng alaala ang aking puwet, parang biglang nabura ang bakas ng pangil ni Kikintod.

Kapag may binyagan, natural may handaan. Sumikwat ng isang hiwang adobong baboy si Luntian mula sa aming almusal at idinutdot kay Kero. Matapos singhot-singhutin ang humahalimuyak na asim-alat ng mga himaymay ng kanyang handa, umingos lamang ang tuta. Lumabas ako agad para bumili ng gatas na kondensada. Noong buhay pa ang nanay ko, sabi niya nakaisang kuwarto raw ako ng Liberty at Alaska mula nang matuyuan siya ng gatas. Siguro naman hindi ako matutuyuan ng bulsa at matututo nang kumain si Kero.

Umalingawngaw sa bawat sulok ng bahay ang aming tuwa noong araw na iyon. Naroong mag-aso-asuhan o magpusa-pusaan ako sa pakikipaglaro sa bagong myembro ng aming pamilya. Halos hindi namin namalayan na gabi na at patapos na ang huling eksena ng paborito naming Jewel in the Palace nang magbukas kami ng telebisyon.

Pagkahapunan, si Kero pa rin ang fokus ng atensyon, at para bang alam niyang ganoon nga. Sa lahat ng posisyon niya – nakaupo, nakatayo, nakadapa, nakahiga – todo pakyut siya at papungay ng mata. Mag-aalas-dose na ng gabi nang tantanan namin siya. Iginawa ko siya ng higaan sa sulok malapit sa pinto – dalawang magkapatong na bagong labang doormat na may kobrekamang puting kamiseta. Bago matulog sina Luntian at Azul, tiniyak muna nilang maayos ang unang gabi ni Kero sa bahay. Iniwan nila siyang payapang nakadapa habang nakapatong sa dalawang paa ang baba.

Pagkatapos ng sampung minutong meditasyon at malalim na paghinga, inasahan kong magiging malalim ang tulog ko noong gabing iyon. At malamang na may kulay pa ang aking panaginip. Minasdan ko si Kero. Nakapikit at walang kakibo-kibo. . Dahan-dahan kong pinagdikit ang dalawang mahahabang bangkong kawayan at nag-iinat na inilapat sa mga ito ang aking likod.

Tulad ng dati, bago tuluyang anurin ng antok, nakipagtitigan muna ako sa kisame. Para muling usigin ng pabalik-balik na tanong: Kailan kaya kami magkakaroon ng sariling bahay?

Nakikitira kami noon sa bahay ng isang mapagkawanggawang kamag-anak. Kaya halos lahat ng puwede kong gawing palatandaan ng pakikisama ginagawa ko. Bukod sa pagbutingting ng kung ano-anong bagay, gaya ng pag-aayos ng tumatagas na lababo at di-gumaganang linya ng kuryente, iniatang ko na rin sa aking balikat ang pag-aayos ng bakuran. Sa likod, gumagapang na ang mga tanim kong giant ampalaya. Sa harap, nagdadahon na ang iba’t ibang kulay ng bugambilya na hinagilap ko pa sa kung saan-saang sulok ng UP Los Baños. Namumulaklak na rin ang yellow bell na pinagapang ko sa harap ng bahay paarko sa bintana. At kasinglapad na ng payong ng magmamani ang itinanim kong banaba sa gitna ng bakuran. Nakapaligid sa banaba ang mga paso ng gumamelang dilaw, daisy, camia, rose, sampaguita, at iba pang mga bulaklak.

Nasa ganito akong pagmumuni nang ihudyat ng huli kong hikab ang pagsuko ng aking mga pilik. Humukay ako ng isang malalim na buntong-hininga para tuluyan nang magpaangkin sa kapayapaan ng gabi. At nangyari ang hindi ko inaasahan.

Una’y kaluskos na sinundan ng pag-ungot. Sinubukan kong balewalain, pero parang sutsot ng security guard na nakaalalang kailangan palang busisiin ang bag ng mga pumapasok sa mall. Nagkunwari akong walang narinig, todo-lambitin sa unti-unting tumatakas na antok. Ipinulupot ko ang aking konsentrasyon sa aking paghinga, sinubukang bilangan ang bawat pagpasok at paglabas ng hangin sa aking ilong. Kumangkang si Kero, parang palahaw ng nagugutom na sanggol. Palakas nang palakas, pahaba nang pahaba. Tuluyan nang nabulabog ang aking antok. Tumalungko ako at sinilaban ng nagliliyab na titig ang tutang parang pinupunit na lata ang lalamunan. Biglang bumalik ang sagpang ng mga pangil ni Kikintod sa aking puwet at ang kayod ng kanyang mga kuko sa aking hita. Bumalikwas ang suklam ko sa sangkaasuhan ng buong daigdig.

Napurnada ang buong tag-araw na iyon na matagal kong inasam. Pambawi ko sana sa hapo at tensyon ng nagdaang semestre. Mga gabi sana iyon na walang tsetsekang papel at mga umagang hindi lilimbuwasangin ng alarm clock. Mga umagahan, tanghalian, at hapunang nanamnamin ang pagkain hanggang sa kahuli-hulihang katas. Mga araw na malaya sa pagkukumahog.

Pero wasak na pangarap ang lahat. Parang tore ng mga barahang pagkatapos pagtiyagaang pagpatung-patungin nang patagilid ay pinasambulat lamang ng buga ng electric fan.

Ang resulta: sinasalubong ko ang bawat umaga na namimigat sa bunakol ang aking mga mata, mistulang duhat na halos malaglag dahil sa kahinugan. Lulugo-lugo pero hindi puwedeng matulog ni lumingat man lamang. Pagkatapos magkakangkang sa buong magdamag, mananalanta ang sumisilip pa lamang na mga pangil ni Kero. Lahat ng kanyang makagat, nauurib – daig pa ang gilid ng pahina ng notebook na pinilas mula sa spring. Hindi niya pinatawad ang mula pa sa Amerikang mga tsinelas na pasalubong ng may-ari ng aming tinitirhan. Parang niratrat ng armalayt ang kaisa-isa kong sapatos na balat na may kung ilang linggo ko ring hinagilap sa ukay-ukay.

Nilapastangan din ni Kero ang mga paa ng sofa at mga kabinet, ang mga labi ng plastik na paso, ang mga gilid ng hamba ng pinto. Pati laylayan ng mga unipormeng isinasampay sa likod ng ref hindi pinaligtas ng kanyang walang kapagurang mga pangil.

At sa loob pa lamang iyon ng bahay. Sa labas, mas kasumpa-sumpa ang kanyang krimen. Pinagbubunot niya ang mga puno ng bugambilya, hinablot sa balag ang mga ampalaya. Parang inondoy ang mga bulaklak sa silong ng banaba, hindi hamak na mas sawimpalad kaysa mga nasalanta ng bagyong Ondoy.

Gusto ko na sana siyang balahibuhan at ipapulutan sa mga kapitbahay kong lasenggo. Dagdag gastos na nga, dahil binibilhan pa ng gatas at kung anu-anong pampabango at pamatay-pulgas, nambubulabog pa ng tulog at parang pesteng nananalanta. Pero sa tuwing hahawakan ko siya, nagdadalawang isip ako. Lalo na kapag tinititigan niya ako nang malamlam. Nararamdaman kong sa isang tingin lamang niya ay nawawala ang suklam ko sa sangkaasuhan. Isa pa, napamahal na siya sa mga bata at talaga namang sa mga oras ng kanyang katinuan ay para siyang anghel na sugo ng langit – maamo, malambing, at masayahin. Nagpasiya akong pagtiyagaan na lamang siya.

Minsan, naisip kong busalan si Kero. Kumuha ako ng basong styro, binutasan ang magkabilang gilid, binuhulan ng tansi, at itinakip ko sa kanyang nguso. Para siguradong hindi malalaglag, itinali ko ang styro sa kanyang kolar. Epektibo. Maghapon siyang hindi nakapanalanta. Kaya lamang, wala nang patlang ang kanyang pag-atungal. Araw at gabi na. Sa halip na kahit paano’y nakakanakaw ako ng idlip sa mga sandali ng kanyang pagpapahinga at kabaitan, maghapon akong nagtatakip ng tainga. Wala akong nagawa kundi isuko ang aking imbensyon.

Kunsabagay, napakahirap naman talaga ng kaniyang kalagayan. Halos matakpan ng styro ang mga mata niya, madalas siyang mabunggo at sumemplang. Parang lagi siyang lasing, bukod pa sa nahihirapan siyang huminga. Nagdalang-habag ako. Tinanggal ko ang styro sa kaniyang nguso, binayaang kumawala ang kaniyang mga atungal.

Natapos ang bakasyon at balik-pagtuturo ako. Sa wakas lumaya ako kay Kero, matatahimik na rin ang mga gabi ko. Sa dulo ng Umali Subdivision, Los Baños ako umuupa ng kuwarto noon. Dating poultry daw iyon, bihira pa ang bahay. Pagdating ng alas-sais ng hapon, kuliglig at katok ng butiki na lamang ang naririnig ko. Angkop na angkop sa paghihiganti sa puyat. Pero limang araw akong inisnab ng tulog, kahit antok na antok, kahit gaano ko piliting pumikit, nakikita ko si Kero. Naririnig ko ang kanyang mga ungot at palahaw. Kinikiliti ng kanyang dila at ngipin ang dulo ng mga daliri ko sa paa, ang aking talampakan. Nami-miss ko ang aming tagapagligtas.

Biyernes pa lamang ng umaga ng linggong iyon umuwi na ako. Si Kero ang nasa isip ko sa buong biyahe at ang dami kong sana: sana araw-araw siyang pinaliliguan, sana ipinaghihimay siya ng ulam, sana huwag siyang awayin ni Doraemon. Nabura na lahat ng nagawa niyang atrosidad at balewala na rin sa akin kung sakaling napudpod na niya ang lahat ng puwede niyang ngatngatin sa bahay. Bago ako dumiretso nang uwi, dumaan muna sa ako sa palengke. Nagpalagare ako ng buto ng baka. Mas mainam iyon kaysa sa butu-butuhang yari sa plastik. Siguradong walang kemikal.

Pipindutin ko pa lamang ang doorbell lumusot na sa silong ng gate si Kero. Diniladilaan ang daliri ko sa paa, inamoy-amoy ang aking Sandugo. Walang tigil sa pagkawag ang kanyang buntot. Hindi magkamayaw ang kanyang mga paa sa pag-ukyabit sa laylayan ng aking pantalon.

Dinampot ko siya at hinalik-halikan. Makintab ang itim na itim niyang mga balahibo, maamong-maamo ang mga mata niyang napapalibutan ng magkasing-bilog na kulay lupang tagpi. Parang antipara ni John Lennon. Pagpasok namin, ibinaba ko ang aking bakpak at ibinigay sa kanya ang pasalubong ko. Kinala-kalabit lamang niya sa una, parang tinatantya kung reresbak. Itinulak-tulak niya ng kanyang ilong at sinimulang dilaan. Hindi nagtagal at konsentrado na siya sa pagngatngat sa buto.

Bawat linggo mula noon, inuuwian ko ng pasalubong si Kero. Binilhan ko siya ng bola ng tennis, na gustong-gusto niyang pagulung-gulungin at habul-habulin sa buong bakuran. Kapag may dala akong buko pie, siguradong may isang hiwa para sa kanya. Hanggang dumating ang araw na tumigil sa pangangati ang kanyang mga pangil, at unti-unting nagbago ang kanyang boses. Natapos ang kapraningan ko tungkol sa mga bagay na puwede niyang salantain at nakakatulog na ako nang mahimbing tuwing Sabado at Linggo.

Noong sumunod na tag-araw, ibang-iba na si Kero. May iisang sulok na siyang ihian at dumihan at kusa na siyang pumupunta sa tabi ng gripo sa oras ng kanyang pagligo. Hindi nagtagal at nagpakita na rin siya ng talento at kaya na niyang sumunod sa mga utos. Natuto siyang tumayo at maglakad nang nakataas ang dalawang paa sa harap, sumuot sa ilalim ng bangko nang gumagapang, tumalon sa magkakasunod na harang, pumulot ng mga bagay, sumipsip ng tubig gamit ang straw, magbilang sa pamamagitan ng pagkahol, lumakad nang patalikod, at marami pang “kabulastugan” na lalong nagpamahal sa kanya sa bawat isa sa bahay.

Kasabay ng magagandang bagay na nangyayari kay Kero, unti-unti namang tumubo at yumabong ang mga halaman sa bakuran. Dumami rin ang mga kulisap. Minsan, habang pinapanood namin nina Azul at Luntian ang mga uod na ngumangatngat sa dahon ng lagundi, patalon-talon sina Kero at Doraemon sa pakikipaghabulan sa mga paruparo. Maging ang mga dating napakaiilap na maya ay hindi na rin nagugulat sa kanya. Kahit na nagdadadamba siya, naroon lang sila palukso-lukso, kampanteng tinutuka ang mga kaning sinasadya kong isabog para sa kanila.

Nagbinata si Kero kasabay ng pagyabong at pamumulalak ng bugambilya at yellow bell. Berdeng berde rin ang mga palmerang nakahalayhay sa gilid ng bakod. Sa silong nila nagpapalamig si Kero tuwing tanghali. Sa gilid ng pader, nakakapit na ang mga orkids na iniuwi ko mula sa kung saan-saang tindahan ng bulaklak sa Los Baños. Sa likod, gahinlalake na ang mga buko ng ampalaya, dilaw na dilaw ang kanilang mga bulaklak, Nangangako ng isang masaganang ani.

Naging mas responsable naman ang dalawa kong anak. Maaga silang umuuwi galing sa eskuwela para makipaglaro kay Kero o magtulungan sa pag-aasikaso sa kanyang pangangailangan. Natuto rin silang maging masinop at matipid sa pagkain. Kapag karne ang ulam, siguradong may porsyento si si Kero sa kanilang parte. Kapag bumibili sila ng ice cream, tiyak na mayroon para sa tagapagligtas.

Lumaking mabulas si Kero, hindi hamak na mas malaki kaysa karamihang askal. Sabi nga ng mga kaibigan kong dumadalaw sa bahay, parang kombinasyon daw ng german shepherd at doberman si Kero. Talaga namang hindi siya mukhang askal, malinis siya at halos hanggang baba ko siya kapag nagsasayaw kami. At malagong ang kanyang kahol, bumabahag ang buntot ng mga asong makarinig sa kanyang boses.

Nang magtatlong taon siya, natutuhan niyang pumihit ng doorknob, magbukas at magsara ng pinto, at pumindot ng switch ng ilaw. Natutuhan din niyang piliin ang pag-aaksayahan niya ng kahol. Kapag kilala niya ang nasa gate, kakamot siya sa pinto at magpapaikot-ikot hanggang hindi nakakapasok ang dumating. Kapag hindi niya kilala, pupuwesto siya sa tapat ng gate at magpapakawala ng mga solidong kahol, higit sa sapat para magdalawang-isip ang sinumang nagbabalak manloob.

Mula noon, hindi na siya sa loob ng bahay natutulog; nabubulabog kasi ang buong sambahayan kapag naaamoy niyang may estranghero sa gate. Ihinudyat noon ang simula ng wakas ng kanyang pagiging kyut na laruan lamang. Katuwang na siya sa pagtiyak ng aming seguridad; hindi na lamang siya tagapagligtas mula sa daga; tagapagtanggol na rin siya laban sa mga akyat-bahay.

Sa mga gabi ng pagtupad niya sa kanyang tungkulin, naririnig siguro ng sangkaasuhan sa Tandang Sora ang alingawngaw ng kaniyang boses, ang matipuno niyang kahol. Kaya hindi nagtagal at may mga dalaginding nang umaaligid sa bahay. Sa una’y pasilip-silip lamang sa siwang sa ilalim ng gate pero nang lumaon, pumapasok na at nakikipagharutan kay Kero.

Isang Sabado, namasyal sa SM ang mga kasama ko sa bahay. Sasama sana ako pero marami akong dinalang papel na tsetsekan. Alas-siete pa lamang ng umaga, sinimulan ko nang makipagbuno sa santambak na sanaysay ng aking mga estudyante. Tinamad na akong magluto, bumili na lamang ako ng pandesal para may ipantawid kami ni Kero sa pananghalian. Pagdating ng alas-tres, gusto nang bumagsak ng mga mata ko at nangangalay na ang aking likod. Pero hindi ako puwedeng matulog, halos nangangalahati pa lamang ako sa pagtsetsek.

Tumayo ako at naglakad-lakad habang nag-iinat. Umikot ako sa likod-bahay at nilanghap ang samyo ng mga bulaklak ng ampalaya. Sa gilid ng pader, nakasikangkang si Kero, kakawag-kawag na parang kinakati ang likod. Biglang kumislap ang isang karumaldumal na balak sa aking utak. Bakit nga ba hindi, sabi ko sa aking sarili. Nilapitan ko si Kero at hinihimas-himas, una sa leeg at sa mga kilikili. Hanggang dumako ang mga daliri ko sa kanyang titi, pinisil-pisil ko muna bago sinakmal at unti-unting sinalsal. Parang nagustuhan naman niya; umunat lalo ang kaniyang mga paa. Hindi nagtagal sumungaw ang matulis at kulay rosas niyang laman, mamasa-masa at pahaba nang pahaba.

“Tarantado ka Kero!” patawa kong sabi habang tuloy-tuloy pa rin ako sa pagsalsal sa kanya. Humaginit pabalik sa sagingan sa gilid ng aming kubo ang aking memorya. Hali-haliling pinipitik-pitik ng uncle ko ang mga titi naming magpipinsan. Bibigyan raw niya ng bentesingko ang may pinakamahaba. Ipinakita niya sa amin kung paano magpalaki ng titi. Hinawakan niya ang hintuturo ng kabila niyang kamay saka sinalsal. Puwede rin daw ipitin ang titi sa pagitan ng mga palad habang pinagtatagis ang mga ito. “Sige subukan n’yo,” sabi niya. Habang ginagawa namin ang kanyang itinuro, inilabas niya ang kanyang uten. Halos mapasigaw ang pinsan kong si Biryong. “Asus, angkil, grabi naman yan, parang burdon[3]!” sabi niya. Halos mapigtas na ang mga ugat ng titi ko noon, at mahapdi na. Mayamaya gumawa ng tig-isang butas sa tatlong puno ng saging si uncle. Para raw mapraktis, kailangang ilabas-masok namin ang aming mga titi sa butas na iyon. Ganoon daw ang ginawa niya. Lalong humapdi ang titi ko, kaya lamang gusto ko magkaroon ng ga-trosong titi kaya sumunod na lamang ako.

“Pag bilang ko ng tatlo” sabi ni uncle, “pumunta kayo sa ilalim ng balag at pumili kayo ng upo na tutularan ng mga titi n’yo.” Agad kaming pumili ng kanya-kanyang upo pagdating namin sa ilalim ng balag. Piliin daw namin ang pinakamabalahibo. Ga-braso ang pinili ko, balbon na balbon sa bulo. Gaya ng utos ni uncle, ikinaskas namin sa pinili naming upo ang mga titi namin, sa paniniwalang pagkatapos noon ay matutupad ang pangarap naming magkaroon ng higanteng uten. Habang nakapikit, sabay-sabay naming ibinulong ang lihim na dasal na itinuro ni uncle: “Uten ko, uten ko, lumaki kang tulad ng upo.” Tatlong beses naming inusal ang dasal. Pagmulat namin wala na si uncle, dapat daw kasi hindi niya marinig ang pagdadasal namin.

Kinabukasan, nalinggal ang buong bayan dahil sa palahaw ni uncle habang binabambo ni Lolo. Hindi na kasi namin nailihim ang nangyari. Pagkagaling namin sa balag ng upo, halos gumapang kami sa alikabok pauwi dahil sa kati at hapdi ng aming mga titi. Lumaki nang ga-braso ko ang aking titi dahil sa pamamaga.

Naputol ang paglalakbay-diwa ko nang magsimulang maglaway ang titi ni Kero. “Tarantado!” sabi ko uli, kasunod ng malutong kong tawa. May kumalatik sa gate, bumukas ang pinto. Bumalikwas si Kero at sabik na sabik na sumalubong sa mga dumating. Hindi ko malaman ang isasagot ko nang tanungin ni Azul kung bakit may nakalabas na laman sa tiyan ni Kero. Napapatawa pa rin ako hangga ngayon kapag naaalala ko ang ginawa kong iyon kay Kero. Karumaldumal na “krimen” pero walang pangingimi kong isinakatuparan.

At ito ang siste pagkatapos noon: Tuwing uuwi ako, sasalubungin ako ni Kero, yayakapin ako sa binti at kakantutin. Kahit anong bawal ko sa kanya, ganoon at ganoon ang ginagawa niya tuwing magkikita kami.

Minsan, may home visitation ang adviser ng seksyon nila Azul at ang kanilang prinsipal. Para hindi na magkawalaan, sinalubong ko na sila sa kanto ng Himlayan Road at Tandang Sora, mga limampung metro mula sa amin. Pareho silang matandang dalaga, at halos di makabasag pinggan. Pagbukas ko ng gate, agad akong dinamba ni Kero. Yumakap siya sa kanan kong binti at parang nagmamalaking idinemonstreyt ang pinakabago niyang natutuhan sa buhay. Kunwari namang walang nakita ang dalawa, nilibang nila ang kanilang sarili sa pagpuri sa tanim kong mga bulaklak. Sa hiya ko, nasaid ang kalahating sako naming mangga na galing pa sa Zambales. Ipinabaon ko lahat sa dalawang bisita.

Nawala lamang ang pagnanasa sa akin ni Kero nang magsimula na siyang manligaw. Madalas pag-uwi niya, may kasama siyang babaeng aso na makikitulog at makikikain sa bahay sa loob ng tatlo o limang araw. Hanggang minsan binulaga na lamang kami ng dalawang asong kamukhang kamukha ni Kero. Hindi nagtagal at naging asawa niya ang isa sa mga iyon. Kumbaga sa tao, isang dakilang palikero si Kero. Playdog sabi nga ng aming kapitbahay. Hindi lamang siguro dalawampu ang kanyang nakarelasyon at naanakan. Wala pa sa bilang na iyon ang mga nainlab sa kanyang hindi namin nakita. Madalas na siyang lumabas noon, madalas nang inuumaga ng uwi.

Minsan dumating si Kero na lulugo-lugo. Nang pagbuksan ko siya ng gate, dali-dali siyang pumunta sa kanyang tulugan. Sinundan ko siya at tinanong kung anong nangyari. Hinipo ko siya sa ulo, halos mapaso ako sa init. Nilalagnat siya. Mayamaya, tumayo siya at susuray-suray na nag-ikot sa bakuran. Humablot siya ng damo na nginuya niya nang nginuya hanggang masuka siya. Sa awa ko, nilapitan ko siya para haplusin. Bigla niya akong sininghalan, inilabas niya ang kanyang mga pangil at kumamot sa pader ang kanyang angil. Umigtad ako palayo sa kanya. Si Kikintod ang nakita ko, nakaambang dumamba sa akin.

Nataranta ako, umaapuhap ng kaligtasan. Hindi ako papayag na maulit ang ginawa sa akin ni Kikintod. Halos mapigtas ang mga ugat ko sa kamay sa higpit ng kapit ko sa hawakan ng walis-tingting na nakasandal sa banaba. Binaligtad ko iyon at agad na ipinang-ulos sa pasugod na si Kero. Suwak sa kaniyang bibig ang dulo ng kahoy. Sumargo ang dugo mula sa kaniyang gilagid. Humataw pa ako ng isa, sapul siya sa panga. Sumukot siya at kumaripas palabas. Hindi ko maubos-maisip kung paano siya nagkasiya sa isang dangkal na siwang sa ilalim ng gate. Nanginginig akong binitiwan ang walis, napaupo ako, binabayo ang dibdib.

Magdamag kong hinintay si Kero, hindi siya dumating. Natapos ang maghapon kinabukasan, walang Kero. Nagdaan ang isang linggo at parang namatayan sa bahay. Naglaho ang tawanan. “Baka nakakita ng bagong syota,” sabi ng kapitbahay. “Sana nga,” sabi ko sa sarili ko. Kunsabagay, may mga pagkakataon ding halos isang linggo siyang hindi umuwi

Pugad ng mga lasenggo ang isang compound na mga dalawampung metro ang layo mula sa amin. Sa tuwing maiisip ko ang puwedeng mangyari kay Kero, hindi ko maiwasang magalit sa sarili. Kung pinabayaan ko na lamang muna siya, sana hindi siya nagtampo, sana hindi siya nawala.

Hindi ko na matitigan ang mga bata, lalo na si Azul. Bakas na bakas ang lungkot sa kaniyang mukha, laging nangingilid ang luha kapag napag-uusapan si Kero. Isang Sabado, pasado alas-nuwebe na ng gabi at nag-aabang pa rin siya sa gate. Hindi ko matagalan ang taghoy ng pangungulila sa pagsigaw niya ng “Kero”. Nilapitan ko siya. “Anak, matulog ka na, hayaan mo hahanapin ko siya.” Tuluyan na siyang humagulhol. Inihatid ko siya sa higaan at pinangakuang hindi ako uuwi nang hindi ko nahahanap si Kero.

Noong gabing iyon, bumuo ako ng isang sumpang pinanghahawakan ko pa rin hangga ngayon: hinding-hindi na ako magmamahal at mag-aalaga ng aso. Lalo na ngayon na nakatira ako sa komunidad na mahigpit ang patakaran sa pag-aalaga ng hayop. Kailangang pabakunahan, kailangang nakatali o nakakulong. Kawawa ang asong nakakulong, nalalapastangan ang kanyang pagkaaso. Kapag pinawalan naman, laging naririyan ang panganib na baka makakagat o baka pulutanin. Ayaw ko na talagang magmahal ng aso.

Paglabas ko ng gate, humugot ako ng mahabang buntong-hininga. Inarmasan ng pag-asa ang sarili para sa isang mahabang paghahanap. Habang binabaybay ko ang kahabaan ng Himlayan Road, paminsan-minsan isinisigaw ko ang pangalan ni Kero. Pagdating sa pugad ng mga lasenggo, tumigil ako at nakiramdam, iginala sa paligid ang mata, tinalasan ang ilong. May ilang umpukan pero hindi naman tumatagay. Nagpatuloy ako sa paglakad. Hindi ko na namamalayang halos mapaos na ako sa pagsigaw ng “Kero”. Bawat asong itim na maaninag ko agad kong tinututukan ng flaslayt at sinusundan.

Habang naglalakad, sumagi sa isip ko si Fr. Rudy Romano, idolo kong pari noong nasa seminaryo ako. Dinukot siya ng militar noong 1985 at hindi pa natatagpuan hangga ngayon. Sinalakay ako ng panlulumo na agad sinundan ng pagsilakbo ng poot. Ubod-lakas kong ibinato ang hawak kong flaslayt. Humagulhol ako at nagmura: “Putang ama Kero, pari na ‘yon, alagad ng Diyos! Ikaw pa kaya?”

Hindi ko na mapigurahan noon kung saang direksyon ako papunta; padilim nang padilim ang paligid, palalim nang palalim ang gabi. Nangangapa ang aking mga paa, gumagaralgal ang aking lalamunan sa pag-alulong:

“Kerooooooooooo! Kerooooooooooo!”



[1] amat (mabilis) – multo.

[2] kaduwarkugan (mabilis) – kaduwagan o pagiging matatakutin. Mula sa duwarkog na ang ibig sabihin ay duwag.

[3] burdon -- troso.